Беларускі ПЭН ажыццяўляе маніторынг парушэнняў культурных правоў у Беларусі.
Забарона кніг – гэта не толькі акт цэнзуры, але і парушэнне права на свабоду слова і на доступ да інфармацыі, замацаванага міжнароднымі дамовамі. Мы дакументуем кожны выпадак, каб праўда пра культурныя рэпрэсіі была захавана і пачута.
Тут сабраны некаторыя гісторыі аўтараў і іх твораў, якім дзяржава вынесла прысуд: «экстрэмізм», «шкода для нацыянальных інтарэсаў», «непажаданая інфармацыя».
Гэтыя кнігі знікаюць з бібліятэк, крам, школьных праграм – і разам з імі знікаюць важныя ідэі пра мову, гісторыю, свабоду. Гэты сайт – напамін: нават калі кнігу забараняюць, яна не знікае. Бо слова працягвае жыць, пакуль ёсць тыя, хто хоча яго прачытаць.
Забараняюць кнігі – каб забраць галасы.
Мы іх вяртаем.
Мы маем тры спісы забароненых кніг:
- Афіцыйны «Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў»
- Афіцыйны спіс «матэрыялаў, якія могуць нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»
- Нефармальны спіс: не існуе ў адкрытым выглядзе, але бібліятэкі і кнігарні ведаюць, якіх аўтараў нельга мець у доступе. Ён ствараецца праз даносы, візіты ідэолагаў і самацэнзуру, што стала нормай: любая «памылка» можа скончыцца звальненнем або зняволеннем.
Мець такую кнігу дома – рызыка штрафу і зняволення.
Нават калі рашэнне пра забарону прымаецца пазней за фіксацыю факта валодання кнігай. Мы прапануем пачытаць у адпаведным раздзеле юрыдычную ацэнку забароны кніг – якія юрыдычныя наступствы можа мець наяўнасць такой кнігі дома, яе распаўсюджванне або нават проста захаванне ў бібліятэцы.
Асаблівасць беларускай сітуацыі – адсутнасць уцямнага тлумачэння.
Заключэнні не ўтрымліваюць ніякай дакладнай аргументацыі, а іх высновы складаюцца з найбольш агульных вытрымак з заканадаўства і нічым не адрозніваюцца адна ад адной, нягледзячы на тое, што датычаць самых розных кніг і матэрыялаў.
З таго, што мы назіраем, кнігі забараняюць:
- За беларускі, а не прарасійскі, погляд на гісторыю
- За крытыку ўлады
- За праўду пра рэпрэсіі і вайну
- За спачуванне, чалавечнасць і любоў
- Нават за бел-чырвона-белую вокладку
Кнігі пра культуру або беларускую гісторыю трапляюць у адзін спіс з сапраўды экстрэмісцкімі тэкстамі. Беларускі ПЭН уключае ў свае спісы тыя кнігі, якія паводле міжнародных стандартаў не могуць быць забаронены, бо не з’яўляюцца злачынствам.
Беларусы маюць унікальную сітуацыю: кнігі забараняюць не толькі праз нелаяльнасць, але і за тое, што яны – беларускія, але іх змест не ўкладаецца ў арыентаваную на Расію палітыку рэжыму. Гэта прамая пагроза існаванню мовы, літаратуры і культуры. Беларусы, намагаючыся захаваць сваю ідэнтычнасць, дзейнічаць не толькі без падтрымкі дзяржавы, але і змагаюцца з яе абмежаваннямі.
Друк шмат якіх беларускіх кніг у Беларусі на сёння немагчымы. З аднаго боку, ліквідаваныя ў Беларусі і выштурхнутыя за мяжу беларускія незалежныя выдавецтвы не маюць магчымасці сістэмна пастаўляць свае кнігі ў Беларусь, з другога – мова, тэма або аўтар кнігі могуць стаць прычынай для адмовы выдаваць яе ў выдавецтвах, што яшчэ засталіся ў Беларусі.
Каб зразумець, што адбываецца, мы прапануем паглядзець на забароны ў храналагічным парадку (ад царызму і савецкага часу – да сённяшняга дня) і стварылі некалькі матэрыялаў, дзе сабралі прыклады забароненых кніг і агульны кантэкст:
- Боль забароненых кніг. Публіцыстычна апісваецца маштабная і мэтанакіраваная кампанія забароны кніг у Беларусі, якая пасля 2020 года набыла беспрэцэдэнтны размах.
- Незалежная Беларусь. 1991–2025. Нашая сучаснасць. Тут – кнігі тых, хто гаворыць пра беларускую мову, памяць, годнасць, палітычную і маральную альтэрнатыву. Тут імёны, якія фармуюць беларускі наратыў апошніх дзесяцігоддзяў і таму трапляюць пад забарону.
- Савецкі перыяд. 1917–1991. Пісьменнікі савецкага перыяду – тыя, хто выжываў у ідэалагічнай машыне, але знаходзіў словы праўды (а ўлада хоча, каб пра іх забыліся).
- Расійская імперыя. 1861–1917. Карані беларускай літаратуры– творцы, якія пісалі на мове народа і выклікалі страх у імперыі. І сённяшні рэжым працягвае іх забараняць, бо баіцца самой ідэі беларускасці.
- Замежнікі. Сабраны прыклады забароненых кніг замежных аўтараў. Ад эсэ пра дэмакратыю – да раманаў пра чалавечую годнасць, любоў і выбар.
Гэта дапамагае ўбачыць, што цяперашняя хваля цэнзуры – не выпадковасць, а працяг доўгай барацьбы супраць беларускай культуры, памяці і іншадумства.
Сёння ў Беларусі:
222+ кнігі забаронены з палітычных і ідэалагічных прычын
179+ аўтараў пад забаронай
5 ліквідаваных выдавецтваў за апошнія 5 гадоў*
не менш за 40 людзей слова ў няволі
*Але за мяжой ужо дзейнічае больш за 20 беларускіх выдавецтваў.