Cістэма непублічных забарон, што дзейнічае па-за любым прававым полем. Яна не аперуе афіцыйнымі спісамі ці судовымі рашэннямі. Замест гэтага яна функцыянуе праз вусныя загады, ананімныя «камісіі» і атмасферу ўсёпранікальнага страху. Гэта «прывідны спіс», які немагчыма аспрэчыць, бо фармальна яго не існуе. Кнігі проста знікаюць з паліц бібліятэк і крам, са школьных праграм, не пакідаючы папяровага следу.
Гэты механізм – мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка для зачысткі культурнай і інтэлектуальнай прасторы краіны. Яе мэта – сцерці альтэрнатыўныя гістарычныя наратывы, задушыць нацыянальную ідэнтычнасць, прымусіць замаўчаць крытычныя галасы і, што самае галоўнае, спарадзіць глыбокую самацэнзуру, калі страх робіцца ўнутраным рэдактарам для кожнага аўтара, выдаўца і нават чытача.
Ніжэй мы адзначым, дзе і як працуе гэтая цэнзура, якія кнігі і аўтары робяцца яе ахвярамі і да якіх наступстваў для беларускага грамадства гэта прыводзіць.
Частка 1: Тэрыторыя забароны
Нефармальныя забароны рэалізуюцца ў розных прасторах, ад публічных – да самых закрытых, дэманструючы татальны характар кантролю дзяржавы над друкаваным словам. Кожная з гэтых лакацый робіцца полем бою за права на веды, памяць і свабоднае самавыяўленне.
Бібліятэкі і кніжныя крамы
Адзін з ключавых кірункаў зачыстак – публічныя бібліятэкі і кнігарні, у тым ліку нават букіністычныя крамы. Механізм вымання кніг тут адточаны да драбніц і трымаецца на раптоўнасці і ананімнасці. Ва ўстановы прыходзяць «камісіі», склад якіх, як правіла, невядомы. Удзельнікі такіх праверак не называюць сябе і не паказваюць ніякіх афіцыйных прадпісанняў, дзейнічаючы на падставе непублічных паўнамоцтваў, падмацаваных страхам перад наступствамі непадпарадкавання. Іх указанні носяць вусны характар: супрацоўнікам бібліятэк і крам загадваюць неадкладна «спісаць» і «ўтылізаваць» непажаданую літаратуру. Адсутнасць пісьмовых распараджэнняў робіць працэс цалкам непразрыстым і пазбаўляе магчымасці хоць неяк яго фармальна абскардзіць – бо няма дакумента, які можна было б аспрэчыць. Гэтая тактыка ператварае работнікаў культуры ў саўдзельнікаў знішчэння ўласнай спадчыны.
Яскравы прыклад – выпадак у адной з брэсцкіх гімназій, дзе пасля візіту такой «камісіі» дырэктар загадаў супрацоўнікам спісаць знойдзеныя падручнікі па гісторыі 1990-х гадоў мінулым днём, каб стварыць бачнасць планавай працэдуры і схаваць факт цэнзуры паводле загаду.
Акрамя ананімных «камісій», сістэма выкарыстоўвае і заахвочвае даносы праўладных актывістаў. Так, пасля іх скаргаў з кніжных крам сеткі «OZ» былі выняты некаторыя кнігі. Гэта дэманструе, як дзяржава выкарыстоўвае «ініцыятыву знізу» для легітымацыі сваіх рэпрэсіўных дзеянняў.
Такія тактыкі правакуюць прэвентыўную самацэнзуру: каб пазбегнуць праблем, супрацоўнікі пачынаюць самі прыбіраць з паліц любыя кнігі, якія могуць падацца «сумнеўнымі». Такім чынам, страх і няпэўнасць робяцца галоўнымі рухавікамі цэнзуры, пашыраючы яе маштабы далёка за межы адкрытых указанняў.
Выключэнне з вучэбнай праграмы
Асаблівую ўвагу дзяржава надае сістэме адукацыі, імкнучыся сфармаваць у маладога пакалення «адзіна правільную», з гледзішча ўлады, карціну свету.
Адзін з публічных выпадкаў – выкрэсліванне са школьнай праграмы для адзінаццатага класа рамана Уладзіміра Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім» – фундаментальнага твора, прысвечанага зараджэнню беларускай нацыянальнай самасвядомасці ў XIX стагоддзі і паўстанню 1863 года. Падкрэслім, што ўлады нават не спрабавалі схаваць ідэалагічных падстаў гэтага рашэння. Дырэктар Нацыянальнай бібліятэкі Вадзім Гігін, з ініцыятывы якога і быў выдалены раман, адкрыта заявіў, што твор не спрыяе фармаванню ў школьнікаў гістарычнай памяці, патрэбнай уладзе. Гэта шчырае прызнанне ў тым, што адукацыя ў Беларусі разглядаецца не як працэс пазнання, а як інструмент ідэалагічнай індактрынацыі. Таксама са школьнай праграмы выключаны верш Алеся Разанава «У горадзе валадарыць Рагвалод» (раздзел дадатковага чытання).
Падобная доля спасцігла і іншых знакавых аўтараў. Са школьнай праграмы рускай літаратуры зніклі творы нобелеўскай лаўрэаткі Святланы Алексіевіч, чыя творчасць даследуе траўмы савецкага і постсавецкага чалавека, а таксама Аляксандра Салжаніцына, аўтара «Архіпелага ГУЛАГ».
Гэтыя дзеянні нельга разглядаць як простае змяненне вучэбнага плана. Гэта доўгатэрміновая інвестыцыя ў стабільнасць рэжыму. Выдаляючы творы, што вучаць крытычнаму мысленню, распавядаюць пра злачынствы таталітарызму і фармуюць беларускую ідэнтычнасць, незалежную ад прарасійскага наратыву, улады імкнуцца вырасціць пакаленне, пазбаўленае інтэлектуальных інструментаў для аналізу рэчаіснасці і супраціву дыктатуры.
Культурная ізаляцыя: папраўчыя ўстановы
Пенітэнцыярная сістэма стала прасторай, дзе нефармальная цэнзура дасягае сваіх самых крайніх і жорсткіх формаў. Ва ўмовах поўнай закрытасці і бяспраўя зняволеных дзяржава рэалізуе свае найбольш радыкальныя ідэалагічныя мэты, ператвараючы турмы і калоніі ў лабараторыі татальнага кантролю.
Сведчанні пра абмежаванне доступу, канфіскацыю і нават ліквідацыю кніг паступаюць з папраўчых калоній і турмаў. Так, існуе забарона для палітычных зняволеных, у прыватнасці, у жаночай калоніі ў Гомелі, на доступ да літаратуры на замежных мовах, у тым ліку да навучальных дапаможнікаў, а таксама да духоўнай літаратуры.
31 студзеня 2024 года ў інтэрв’ю Праваабарончаму цэнтру «Вясна» былы вязень папраўчай калоніів № 1 у Наваполацку (імя вязня і артыкул, паводле якога ён быў асуджаны, не называюцца дзеля ягонай бяспекі) пасля вызвалення расказаў пра ўмовы адбыцця пакарання. Так, яшчэ з восені 2023 года з бібліятэк калоніі прыбралі ўсе беларускія творы. Палітычным зняволеным было забаронена чытаць творы Святланы Алексіевіч. Таксама з бібліятэк прыбралі творы Янкі Купалы, Уладзіміра Караткевіча, Якуба Коласа. Забралі таксама кніжкі на замежных мовах – англійскай, польскай, літоўскай і нават кітайскай. Асуджаныя пыталі, чаму так сталася. Але адміністрацыя калоніі адказала, што ўсе кніжкі мусяць быць толькі на рускай мове.
У папраўчай калоніі № 15 у Магілёве (вядома з інтэрв’ю на «Радыё Свабода») увесну 2024 года з турэмнай бібліятэкі зніклі творы сучасных беларускіх аўтараў, а таксама кнігі па гісторыі, найперш выдадзеныя ў пачатку 1990-х гадоў. Ёсць інфармацыя, што яны былі спалены ў качагарцы (як і кнігі Джорджа Оруэла).
Тое, што адбываецца ў калоніях, – радыкальная версія тых працэсаў, што ідуць ва ўсім грамадстве. Калі на волі кнігі спісваюць, то ў турме іх спальваюць. Калі на волі беларускую мову выціскаюць, то ў турме яе выкараняюць. Пенітэнцыярная сістэма выкарыстоўваецца як палігон для адпрацоўкі самых строгіх практык.
Частка 2. Каго і што забараняюць
Аналіз нефармальна забароненых кніг дазваляе скласці профіль «ворага», як яго бачыць лукашэнкаўская дзяржава. Гэта не хаатычны набор, а сістэматычны пераслед пэўных тэм, ідэй і імёнаў, якія ўяўляюць пагрозу для цяперашняга рэжыму.
«Нядобранадзейныя» аўтары
У «прывідны спіс» трапляюць аўтары самага рознага маштабу, але ўсіх аб’ядноўвае адно: іх творчасць не ўпісваецца ў рамкі дзяржаўнай ідэалогіі. У першую чаргу гэта нобелеўскія лаўрэаты Святлана Алексіевіч і Алесь Бяляцкі, чыя міжнародная вядомасць толькі ўзмацняе раздражненне ўлады. Пад забарону трапляюць і сучасныя аўтары, якія адкрыта крытыкуюць рэжым: напрыклад, 4 жніўня 2025 года стала вядома, што новы раман Сашы Філіпенкі «Слон» зняты з продажу, пасля чаго аўтар выклаў яго ў сеціва бясплатна.
Голас сумлення: вайна супраць праваабарончай літаратуры
Асобным фронтам у гэтай вайне стала знішчэнне праваабарончай літаратуры. Гэтыя кнігі і справаздачы ўяўляюць асаблівую небяспеку для рэжыму, бо яны не проста выказваюць меркаванне, а метадычна дакументуюць злачынствы.
Сістэматычны пераслед зазналі выданні праваабарончага цэнтра «Вясна». Яшчэ да афіцыйнага прызнання арганізацыі «экстрэмісцкім фармаваннем» яе публікацыі пачалі знікаць з публічнага доступу. Штогадовыя агляды-хронікі парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі і бюлетэнь «Права на Волю», якія з 1998 года рэгулярна паступалі ў фонды Нацыянальнай бібліятэкі, былі выдалены з яе электронных каталогаў, стаўшы недаступнымі для даследчыкаў і чытачоў.
Асаблівую нянавісць уладаў выклікае так званая турэмная літаратура – творы, напісаныя за кратамі палітычнымі зняволенымі: Паўлам Севярынцам, Алесем Бяляцкім, Ігарам Аліневічам, Мікалаем Дзядком, Максімам Знакам. Гэта свайго роду цэнзура ў квадраце: спроба заглушыць голас тых, хто ўжо пазбаўлены свабоды, не даць іх сведчанням прарвацца праз турэмныя сцены.
Хрэстаматыйным прыкладам стала гісторыя кнігі Алеся Бяляцкага «Асьвечаныя беларушчынай». У 2013 годзе 40 асобнікаў зборніка эсэ, выдадзенага ў Вільні, былі затрыманы на мяжы. Пазней, у лютым 2014 года, Ашмянскі раённы суд забараніў увоз кнігі ў Беларусь. Падставай для забароны стала фраза з прадмовы пра тое, што ў краіне няма незалежнага суда. Суддзя прыняла рашэнне, кіруючыся выключна «ўласным перакананнем», што наглядна дэманструе, як хліпкія квазіправавыя канструкцыі выкарыстоўваюцца для прыкрыцця палітычна матываванай цэнзуры.
Знішчэнне праваабарончай літаратуры – гэта не проста барацьба з іншадумствам. Гэта спроба сцерці доказы. Даклады праваабаронцаў – гэта не белетрыстыка, а рупліва сабраны архіў дзяржаўных злачынстваў. Выманне гэтых дакументаў з бібліятэк і публічнага доступу з’яўляецца прэвентыўным ударам па будучым правасуддзі. Мэта – максімальна ўскладніць працу будучых гісторыкаў і следчых, якія паспрабуюць аднавіць карціну рэпрэсій, пазбавіўшы іх першакрыніц і дакументальных сведчанняў.
Гісторыя як пагроза: сціранне альтэрнатыўных наратываў
Кантроль над мінулым забяспечвае кантроль над сучаснасцю і будучыняй. Менавіта таму пад нефармальную забарону масава трапляе гістарычная літаратура, якая прапануе погляд, адрозны ад афіцыйнага.
Галоўнай мішэнню сталі падручнікі і кнігі па гісторыі, выдадзеныя ў 1990-ыя гады. Гэты перыяд нацыянальнага адраджэння, дэмакратычных надзей і фармавання гістарычнага наратыву, у цэнтры якога знаходзілася еўрапейская ідэнтычнасць Беларусі і яе шматвяковая барацьба за незалежнасць, сёння абвешчаны «памылковым». Гэтыя кнігі распавядаюць гісторыю, якая кардынальна супярэчыць сучаснай неасавецкай і прарасійскай ідэалогіі, а таму трапляе пад вынішчэнне.
Класікі пад забаронай
Рэпрэсіі не абмяжоўваюцца сучаснікамі. Мішэнню сталі і заснавальнікі беларускай літаратуры: Янка Купала, Якуб Колас, Уладзімір Караткевіч, Васіль Быкаў, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч. Iх творы, што дзесяцігоддзямі складалі ядро нацыянальнага культурнага коду, сёння некаторыя прызнаны небяспечнымі. Акрамя выпадкаў выключэння або замены твораў у школьных праграмах, знішчэння беларускамоўнай літаратуры ў папраўчых калоніях адбываецца забарона тэатральных спектакляў па асобным творам класікаў. Напрыклад, спектакль “Тутэйшыя” па п’есе Янкі Купалы неаднаразова забараняўся.
Прычына ў тым, што творчасць вядомых класікаў з’яўляецца падмуркам сучаснай беларускай ідэнтычнасці і мовы, якія рэжым цяпер разглядае як сінонімы нелаяльнасці і апазіцыйнасці.
Высновы
Сістэма нефармальнай цэнзуры ў Беларусі – гэта не проста абмежаванне доступу да інфармацыі. Яе галоўны вынік – не столькі колькасць вынятых кніг, колькі колькасць кніг, якія ніколі не будуць напісаны, выдадзены і прачытаны.
Аднак нават у гэтых умовах грамадства знаходзіць шляхі супраціву. Роля лічбавых архіваў, электронных бібліятэк і незалежных інтэрнэт-выданняў узрастае шматкроць. Яны робяцца захавальнікамі забароненых ведаў, забяспечваюць доступ да кніг, выгнаных з фізічнай прасторы. Распаўсюд тэкстаў праз інтэрнэт, самвыд, перадачу кніг з рук у рукі – усё гэта робіцца формай грамадзянскага непадпарадкавання. Гэта спосаб захаваць сувязь з сапраўднай нацыянальнай культурай, з праўдзівай гісторыяй і са светам вольнай думкі.
І пакуль існуюць людзі, гатовыя чытаць, памятаць і дзяліцца гэтым веданнем, рэжыму не здолее цалкам зрэалізаваць свой план усталявання татальнага кантролю не толькі над целамі, але і над свядомасцю сваіх грамадзян.