За ліпень – жнівень 2025 года ў у «Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў» дададзены 34 новыя творы. Сярод іх – эсэ Джына Шарпа «Ад дыктатуры да дэмакратыі». Тэкст, які стаў мапай мірных зменаў ва ўсім свеце. Але ў сённяшняй Беларусі гэта непрымальна.
Улады мэтава выкараняюць іншадумства, душаць вольнае слова. Амаль дзве сотні кніг, ад гістарычных даследаванняў да мастацкіх твораў, пад чорнай меткай забароны. Што агульнага і адрознага паміж імі? Чаго менавіта баіцца ў тых творах рэжым? Якія ідэі палохаюць яго?
Два спісы: «экстрэмісцкі» і «шкодны для нацыянальных інтарэсаў»
Беларускія кнігі трапілі ў татальную зачыстку ўсяго, што хоць неяк супярэчыла афіцыйнаму вобразу «стабільнай краіны» пасля прэзідэнцкай выбарчай кампаніі.
Тады ўлады згадалі так званы «Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў», створаны яшчэ 2008 годзе. Дакумент папаўняўся праз судовыя рашэнні на падставе заяваў Міністэрства інфармацыі або іншых дзяржаўных структур. Абнаўленне было рэгулярным, хоць і павольным.
Але пачатак новай кампаніі барацьбы з іншадумствам, сваімі маштабамі падобнай да сталінскіх часоў, змяніў сітуацыю: пасля 2020-га чорную метку атрымала 77 твораў.
Пытанне: многа гэта ці мала? Адказ уладаў: мусіць быць на парадак болей, але… Паўзучасць працэсу, пэўная яго недынамічнасць тлумачыцца зусім не лаяльнасцю ідэолагаў: нават пры найвышэйшай адмашцы («иногда не до законов») барацьбу з вольным словам тармозяць бюракратычныя працэдуры, хай сабе і імітаваныя.
Ці не таму ў лістападзе 2023-га з’яўляецца яшчэ і пералік друкаваных выданняў, што «могуць нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»? Адметнасць яго вось у чым: адпаведныя пастановы фармалізуюцца не судамі, а ўсяго толькі адміністрацыйным парадкам. Без публічных працэсаў і часта нават без дакладна сфармуляваных крытэрыяў – проста цэнзарская класіфікацыя. Вынюхаў ці западозрыў выданне – кулуарна-аўтаматычна занось яго ў «патэнцыйна небяспечны» спіс. А гэта бірка-страшылка, сігнал магчымага крымінальнага пераследу. Для ўсіх звёнаў адзінага ланцужка: выдаўцоў, аўтараў, чытачоў, крам, бібліятэк…
Дынаміку забарон ілюструе такая статыстыка: пры канцы 2024-га, леташнім лістападам, антынацыянальным кляймом праштампавалі 35 кніг. Праз два месяцы ўжо 65 – амаль удвая больш. А на пачатку жніўня 2025 года спіс дасягнуў ужо 144 пазіцый: ён істотна апярэдзіў «экстрэмісцкі» пералік, які лічыўся галоўным інструментам літаратурнай забароны.
Насамрэч размова не пра канкурэнцыю спісаў – гэта цэласнае мноства, звёны аднаго рэпрэсіўнага механізма. Проста адзін спіс афармляецца як судовая форма забароны, другі – як адміністрацыйная. А фактычна абодва служаць таму, каб пазначыць «ворагаў» сярод кніг. І тут ужо не істотна, што абвяшчаецца «небяспечным», а што «шкодным». Галоўнае, дзяржава з розных прычын вырашыла забараніць доступ да чагосьці, як ёй здаецца, варожага, непрымальнага.
У фокусе ўвагі – гуманітарная і палітычная літаратура, напісаная або выдадзеная беларусамі пра Беларусь. У гэтых кніжках практычна няма ні выразных антыдзяржаўных, ні класічных экстрэмісцкіх тэкстаў. Іх ізалююць за іншае – за свабоднае мысленне, асэнсаванне новых праблем сучаснасці. Цэнзараў пужаюць развагі пра дэмакратыю і мірны супраціў, для іх непрымальныя ўдумлівыя радкі пра родную мову і гістарычную, нацыянальную памяць, яны нервова рэагуюць на рэлігійны плюралізм і праблематыку ідэнтычнасці асоб… Насцярожвае як усё новае, так і раней выдадзенае (нават пра савецкія і ваенныя рэаліі), што не адпавядае цяперашнім ідэалагічным устаноўкам улады.
На сайце Беларускага ПЭНа мы вядзём спіс выбраных твораў мастацкай, гістарычнай і навуковай літаратуры, якія пасля 2020 года былі прызнаны «экстрэмісцкімі матэрыяламі». Але не ўносім, напрыклад, рэлігійныя тэксты і некаторыя іншыя, калі ўспрыманне іх зместу можа выклікаць спрэчкі ці розначытанні.
Хронікі цэнзуры: калі час – ключ да сэнсу
Забарона кніг зусім не выключна беларускае know-how, бо цэнзура існуе як у таталітарных, так і ў дэмакратычных краінах. І сёння па ўсім свеце ў нейкіх творах бачаць непрымальнае: ад ерасі, разбэшчвання, прыніжэння маралі – да падрыву дзяржаўнага ладу, распальвання варожасці… Але досвед забарон у Беларусі мае свае адметнасці.
Спрабаваць знайсці ў бяздонным, каламутным «Рэспубліканскім спісе экстрэмісцкіх матэрыялаў» нават не дакладную, а хаця б прыблізную логіку, не кажучы пра выразна сфармуляваныя крытэрыі, задача зусім не простая. Тут спрэс хаос і бессістэмнасць. Побач шматлікія рэлігійныя выданні і палітычныя маніфесты, паэзія і публіцыстыка, кнігі з Лондана і Мінска, мемуары і падручнікі, творы пачатку ХХ стагоддзя і бестселеры 2020-х. Плюс кан’юнктура дня: пачалося расследаванне крымінальнай справы пра генацыд беларускага народа – адразу ў «экстрэмісцкі» спіс пачкамі паляцелі мемуары гітлераўскіх генералаў, непарадныя беларускія і расійскія кнігі з праўдай пра Другую сусветную.
На першы погляд – мазаіка без усялякай логікі. Шмат чаго, верагодна, забараняецца «на вока» – толькі за назву або рэзюмэ на вокладцы ці нават за колеры афармлення. У наяўнасці адсутнасць паслядоўнасці: ідэалагічная машына працуе не на аснове прынцыпаў, а на падставе інстынктаў. Але ў аснове гэтага хаосу не выпадковасць, а глыбокая, хоць нярэдка і падсвядомая, ідэалагічная матывацыя.
Найбольшая пагроза заўжды ішла не ад вонкавых канцэпцый, а ад унутранага пацвярджэння самасці. Найчасцей аб’ектам дзяржаўнай варожасці рабіліся тыя аўтары, якія сцвярджалі Беларусь як гістарычную з’яву, нацыянальны суб’ект ці культурную супольнасць. Забарона кніг застаецца не проста інструментам кантролю, а формай бесперапыннай барацьбы з народам – і з асобаю як носьбітам свабоды.
Зразумець стаўленне сённяшняга рэжыму да ідэі Беларусі праз храналагічны аналіз лягчэй, чым праз тэматычны. Храналогія тут не механіка, а ключ да сэнсу. Сённяшняя хваля забарон працягвае ранейшую лінію – гістарычнай вайны супраць сцвярджэння беларускасці. Таму мае сэнс ацаніць сітуацыю праз оптыку часу і пакаленняў, ад сучаснікаў – да пісьменнікаў дарэвалюцыйнае пары.
А поруч прааналізаваць, як паралельна пераследуюцца «іншыя» – замежныя аўтары, носьбіты каштоўнасцяў і досведу, што супярэчаць імперскаму светапогляду ўлады. За гэтай барацьбой стаіць жаданне ўратаваць уласны замкнёны свет ад ідэй, што разбураюць яго знутры: правоў чалавека, эмацыйнай уразлівасці, адказнасці за мінулае, аўтаноміі асобы. Забараняючы, рэжым не дае «вірусам свабоды» пранікнуць у сваю аўтакратычную біясферу. І тут цэнзура не мінулага, а будучыні, каб іншадумства не раз’ела самога падмурка дыктатуры.
Карта культурнага абсурду
У Беларусі пачатку 2020-х мы назіраем рэдкую паводле сваёй сутнасці з’яву: дзяржава абвяшчае варожымі тыя кнігі, што яшчэ нядаўна друкавала сама. У спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў трапляюць выданні з лагатыпамі дзяржаўных выдавецтваў, кнігі, што да 2020-га былі ў школьнай праграме, стаялі на паліцах дзяржаўных бібліятэк і нават выкарыстоўваліся для ўмацавання патрыятызму. Гэткім чынам улады нібыта спрабуюць правесці працу над памылкамі і прыбраць усё, што магло паспрыяць фармаванню беларусаў як нацыі, а потым прывесці да мірных пратэстаў 2020-га.
Такі механізм забарон сведчыць пра поўную адсутнасць паслядоўнасці. З кожным годам «лінія фронту» ссоўваецца: тое, што ўчора было прымальным, сёння ўжо варожае. Улады не маюць устойлівага культурнага бачання і не ведаюць, што насамрэч лічыць «сваім».
Спісы «экстрэмісцкіх», «антынацыянальных» матэрыялаў фактычна сталі люстэркам інтэлектуальнай дэзарыентаванасці. Яны сведчаць: у краіне няма прадуманага падыходу як такога, замест яго пануюць эмоцыі, страх і параноя. Неаналізаваныя, недаказаныя абвінавачанні замяняюць любы культурны разгляд.
Рэжым распісваецца не толькі ў рэпрэсіўнасці, але і ў метадычнай дэзарыентацыі. Гэта не ідэалагічнае змаганне, а адмова ад памяці і логікі, ад усяго, што жыве па-за фарматам ідэалагічнага інструктажу. У спісы трапляе не толькі іншадумства, але і сама здольнасць да думання. Забарона кніг – гэта не пра страх перад аўтарам, а пра спробу абмежаваць доступ да альтэрнатыўнай карціны свету.
Чорныя спісы паказваюць, што менавіта дзяржава імкнецца выціснуць з нашай культурнай прасторы – і што мы мусім захаваць.
Для аўтараў гэта азначае, што праца мае сэнс нават тады, калі яе забараняюць, а часам менавіта тады і пачынае быць сэнсоўнаю.
Для чытачоў – што чытанне пераўтвараецца з прыватнага занятку ў акт супраціву. Кожная «непажаданая» кніга робіцца ключом да разумення, чаго рэжым баіцца больш за ўсё і чаму гэтыя тэксты нам асабліва патрэбныя.
У драме пра Францыска Скарыну (які, дарэчы, надрукаваў першую беларускую кнігу яшчэ ў 1517 годзе), напісанай Алесем Петрашкевічам у савецкія часы, гучыць простая фраза, якая сёння набывае асаблівыя моц і веру: «Напісанае застаецца». Дарэчы, сама кніга з выбранымі творамі Алеся Петрашкевіча, выдадзеная ў 2017-м (а творы ў ёй друкаваліся яшчэ ў савецкія часы) таксама ўнесена ў «Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў»).